ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ

Η Ανάπτυξη του Εγκεφάλου είναι μια υπέροχη υπόθεση, που δίνει τα αποτελέσματά της στις ικανότητες που εμφανίζει το παιδί. Λέμε πολλές φορές ότι εξαρτάται από την εμπειρία, τον πλούτο δηλαδή των πληροφοριών που θα πάρει ένα παιδί και από την χρήση  των πληροφοριών αυτών. Ακούμε κάποτε τους ειδικούς να λένε αδόκιμα όμως δυστυχώς, «δεν έχει ωριμάσει νευρολογικά ακόμα» χωρίς να επεξηγούν. Τί εννοούμε όταν λέμε αυτό; Πόσο ισχύει, σε ποιές περιπτώσεις και σε ποιούς τομείς;

Ο Εγκέφαλος ωριμάζει «από κάτω προς τα πάνω», σύμφωνα με τις περιοχές που είναι κυρίως απαραίτητες για τη διατήρηση της ζωής όπως το στέλεχος για την αναπνοή και άλλες βιορυθμιστικές λειτουργίες. Τα υπόλοιπα συστήματα ωριμάζουν με την πάροδο του χρόνου. Το Μεταιχμιακό Σύστημα, όπου σε μεγάλο βαθμό πιστεύεται ότι αφορά το συναίσθημα και τη ρύθμισή του, ωριμάζει μέχρι τα τρία, μαζί με άλλες φλοιικές περιοχές που αφορούν ανώτερη νόηση αλλά οι προμετωπιαίες φλοιικές περιοχές ωριμάζουν γύρω στα 7-8 οπότε και παρατηρούμε ότι το παιδί αναπτύσσει και εδραιώνει σταδιακά δυνατότητες επίλυσης προβλημάτων και ανώτερων γνωσιακών και επιτελικών ικανοτήτων όπως και αφηρημένης σκέψης. Αυτές οι περιοχές συνεχίζουν να αναπτύσσονται και να εξειδικεύονται και πέρα από την εφηβεία, όπως υποστηρίζουν πολλοί επιστήμονες.

Η ταχύτητα των εγκεφαλικών διεργασιών και μετάδοσης των μηνυμάτων, αυξάνεται ως και την μέση εφηβεία, μέσω της διαδικασίας του «κλαδέματος» των νευρικών συνάψεων και της μυελίνωσής των. Σε μία απλοποιημένη διαδικασία για χάρη εξήγησης και μόνο, κυρίως ως τα πρώτα δύο χρόνια της ζωής, οι νευρώνες μας συνδέονται μεταξύ τους για να μεταφέρουν τα μηνύματα των λειτουργιών που πρέπει να επιτελέσουν.

Η μετάδοση των μηνυμάτων γίνεται με ανταλλαγή ουσιών που ονομάζονται νευροδιαβιβαστές, όπως η σεροτονίνη, η αδρεναλίνη κλπ. Έτσι μεταφέρονται με χημικά σήματα μεν από νευρώνα σε νευρώνα, προκαλώντας όμως μία ηλεκτρική διαδικασία στην ουσία. Γύρω από τους νευρώνες, υπάρχει ένα είδος μόνωσης που ονομάζεται μυελίνη, όπως στα σύρματα του ηλεκτρικού περίπου και η οποία μονώνοντας τα κυκλώματα που σχηματίζονται, βοηθάει στην γρηγορότερη μπορούμε να πούμε μετάδοση των μηνυμάτων και με λιγότερα προβλήματα. Πχ το παιδί μπορεί να περπατήσει όταν μυελινώνονται πλέον οι συνάψεις των «νευρικών μονοπατιών» του νωτιαίου μυελού. Δηλαδή ακόμα και αν το κέντρο του εγκεφάλου για τη βάδιση λειτουργεί κανονικά, αν για κάποιο λόγο δεν υπάρχει σωστή μυελίνωση στα μετέπειτα μονοπάτια μετάδοσης του σήματος, πιθανόν να υπάρχουν προβλήματα στην εκτέλεση της λειτουργίας της κίνησης.

Η ταχύτητα μετάδοσης των μηνυμάτων όμως βελτιώνεται καθώς οι συνάψεις των νευρώνων, τα μονοπάτια ας πούμε που σχηματίζονται, εξειδικεύονται, μέσω ενός όπως είπαμε «κλάδέματος» και όσο πιο πόλύ μυελινώνεται το κύκλωμα που σχηματίζεται.

Αυτό έχει άμεση σχέση με την χρήση  των πληροφοριών, των λειτουργιών και άρα των νευρώνων που εμπλέκονται, των μονοπατιών δηλαδή που επιλέγονται. Οι νευρώνες που χρησιμοποιούνται περισσότερο, που ερεθίζονται περισσότερο από τα σήματα που δέχονται, αναπτύσσονται πιο γερά με τους δενδρίτες τους ενώ οι συνάψεις που δεν χρησιμοποιούνται, «κλαδεύονται» σταδιακά ως την εφηβεία. Γι’αυτό τον λόγο, ζητάμε από τους ακτινολόγους πολλές φορές σε μία Μαγνητική Εγκεφάλου, να μας προσδιορίσουν κατά πόσο η μυελίνωση που παρατηρείται, είναι σύμφωνη με την ηλικία του ασθενούς.

Οι έρευνες υποδεικνύουν ότι πιθανότατα υπάρχουν κρίσιμες περίοδοι έτσι για μάθηση, που θα αναλύσουμε στα αντίστοιχα κεφάλαια, για χρήση των συνάψεων και του «κλαδέματος» των συνάψεων αυτών. Δηλαδή υπάρχουν συγκεκριμένες ηλικίες, ως τις οποίες μπορούμε να προσφέρουμε πληροφορίες και να ενεργοποιήσουμε αυτά τα «μονοπάτια», τουλάχιστον για κάποιες λειτουργίες. Ενώ για κάποιες άλλες, όπως για την ακοή, την όραση και τα αντακλαστικά, είναι σχετικά ώριμα από τη γέννηση και ωριμάζουν ακόμα γρηγορότερα τους πρώτους 6 μήνες ζωής κυρίως. Ενώ άλλες λειτουργίες όπως η λογική σκέψη συνεχίζουν και σχεδόν με το πέρας της εφηβείας.

Αυτό είναι προφανές σε περιπτώσεις όπως πχ τυφλότητας, όπου ο οπτικός φλοιός παραμένει μπορούμε να πούμε «αχρησιμοποιήτος» και οι αχρησιμοποιήτες συνάψεις έχουν κλαδευτεί ως την ηλικία των 2-3 ετών περίπου. Ενώ αντίθετα ανκαι ένα βρέφος έχει τη δυνατότητα να αντιλαμβάνεται όλο το εύρος των ήχων της ανθρώπινης γλώσσας, μέχρι την ηλικία του ενός έτους, θα έχει περιοριστεί στη γλώσσα που ακούει από τους γονείς του. Αυτό μπορεί να εξηγήσει και τη δυνατότητα των παιδιών να μαθαίνουν πρώιμα πολλές γλώσσες και τη διαφορά μεταξύ των πρώιμα δίγλωσσων ή πολύγλωσσων και των όψιμα δίγλωσσων, όπως θα αναφέρουμε σε άλλο κεφάλαιο και κυρίως της Μάθησης και της Ανάπτυξης της Ομιλίας.

Η δυνατότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου να ωριμάζει για πολλά χρόνια, του δίνει την υπέροχη ιδιότητα της πλαστικότητας, δηλαδή της ικανότητας να προσαρμόζεται σε περιβαλλοντικές επιδράσεις ή ερεθίσματα. Έτσι μπορεί να δούμε παιδιά με σοβαρά εγκεφαλικά προβλήματα σε κέντρα του εγκεφάλου που είναι ζωτικά για την επικοινωνία, να ανανίπτουν, γιατί κάποιο άλλο σημείο του εγκεφάλου ανέλαβε, πλήρως ή μερικώς την λειτουργία που είχε προσβληθεί. Αυτό είναι πολύ εμφανές και αποδοτικό κυρίως τα πρώτα χρόνια της ζωής και κυρίως στα 3-4 έτη.

Ένα συνήθες λάθος που παρατηρώ στο ιατρείο είναι ότι ενώ πολλοί, πολλοί γονείς αλλά και εκπαιδευτικοί, με καλή θέληση και προαίρεση προς τα παιδιά τους προσφέρουν εμπειρία αλλά όχι τη δυνατότητα χρήσης των πληροφοριώ που δίνουν. Μιλούν πολύ στα παιδιά, ακατάπαυστα αλλά δεν τα ρωτάνε σχεδόν ποτέ.  Δεν βάζουν γενικότερα σε χρήση τις πληροφορίες τις οποίες παρέχουν στο παιδί.

Το παιδί ναι μεν είναι όπως λέμε σφουγγάρι και απορροφάει, αλλά και το σφουγγάρι πρέπει να το πιέσεις για να βγάλει το νερό που απορρόφησε. Μην περιμένετε ότι απλά επειδή φορτώνετε το παιδί με πληροφορίες, θα τις εκφράσει ή θα τις εφαρμόσει. Για να έχετε τα αποτελέσματα που επιθυμείτε, να θυμάστε από βρέφη ακόμα να τα ρωτάτε.

Μπορεί να μην παίρνετε αρχικά απάντηση αλλά σας διαβεβαιώ ότι τα παιδιά το αντιλαμβάνονται. Και μετέπειτα, όχι μόνο να φροντίζετε να παίρνετε απάντηση αλλά να υπάρχει και πρακτική εφαρμογή για τα θέματα που μιλάτε. Πχ μιλάτε για λουλούδια; Να πάτε να δείτε τις γλάστρες και τον κήπο και να βάλετε το παιδί να τα ποτίσει, για να αντιληφθεί το αντικείμενο και την αλληλουχία δράσεων. Είναι πολλές φορές σαν ένα ερωτευμένο τους λέω ζευγάρι, η γυναίκα λέει συνέχεια σ’αγαπάω στον άντρα της, εκείνος δεν λέει τίποτα και νομίζει εκείνη ότι όλα είναι καλά! J Εδώ θέλουμε και λεκτική και πρακτική επιβεβαίωση! Να μάθετε να διεκδικείτε την ανταπόκριση!